JoongAng Ilbo | Thần tượng của hội họa Hàn Quốc… Chuyện riêng không ai biết đằng sau “người đẹp hanbok duyên dáng” [Monthly JoongAng]

Một người phụ nữ mặc hanbok đang chuẩn bị đưa ngay vào miệng miếng khoai tây chiên vừa gắp lên bằng chiếc ống hút dùng thay đũa. Tay còn lại cầm chiếc hamburger đã ăn một nửa, trên chiếc bàn nhỏ là hamburger đã bóc giấy, nước uống và khoai tây chiên. “Kil-po” (điểm hạ gục) nằm ở vẻ mặt trống rỗng cùng phần hamburger đặt trước mặt người phụ nữ — đủ cho hai người. Dáng vẻ người phụ nữ mặc hanbok, lại cài cả trâm binyeo, trông như một bà chủ quyền quý đang chìm trong nỗi nhàm chán. Đó là tác phẩm <Naesoong: Đấu hồn> của Kim Hyun Jung, họa sĩ hội họa Hàn Quốc đang lên hiện nay.

“Hôm làm việc đêm, tôi gọi một phần hamburger làm bữa khuya. Nhưng hội họa Hàn Quốc giống tranh màu nước, không được để dính dầu mỡ. Thế nên tôi cầm chiếc ống hút cố gắp lên để ăn cho được, rồi bỗng thấy chính mình lúc đó thật đáng cười. Tôi đã đưa khoảnh khắc ấy vào tranh.” Kim Hyun Jung nói như vậy khi giải thích về một trong những tác phẩm tiêu biểu thuộc “loạt tranh Naesoong” của mình. Trên đời này đâu có ai mà trong và ngoài trong suốt giống nhau, nhưng họa sĩ Kim lại nhìn điều hiển nhiên ấy như một chất liệu để hóa giải thành sự hóm hỉnh.

Loạt tranh Naesoong, nơi hanbok và đời thường hiện đại cùng hiện diện, đưa ra thông điệp “diễn giải lại cảm thức Hàn Quốc theo cách tinh tế nhất”. Điều đó khớp với chiến lược quảng bá của các doanh nghiệp muốn tạo khác biệt cho hình ảnh thương hiệu sẵn có, nên đã có nhiều lần hợp tác diễn ra, và nhờ vậy tên cô cũng tự nhiên được công chúng biết đến. Ngay cả khi không am tường giới nghệ thuật, nếu tìm hiểu thì sẽ thấy rất nhiều tác phẩm khiến người ta phải thốt lên: à, cái này là do họa sĩ Kim vẽ.

Tiêu biểu là mẫu nền hoa mẫu đơn được thiết kế cho “Card-ui-Jeongseok” của Woori Card. Ngoài ra, còn có loạt tranh hội họa Hàn Quốc trên bao bì Yeon Yanggaeng của Haitai Confectionery bày trên quầy siêu thị, hay thiết kế BI và các video chuyển cảnh của Lễ trao giải Diễn xuất MBC 2019 — tất cả đều áp dụng tác phẩm của họa sĩ Kim. Nhờ đó tích lũy được độ nhận diện, năm 2016 họa sĩ Kim trở thành người Hàn Quốc trẻ nhất mở triển lãm cá nhân tại Metropolitan ở New York, và năm sau đó cô được chọn vào danh sách “30 nhân vật dưới 30 tuổi có ảnh hưởng ở châu Á” do Forbes bình chọn.

Nhưng sự ra đời của một nghệ sĩ tất yếu kèm theo những cơn đau sinh nở (産苦) mà không ai thấy, và họa sĩ Kim cũng không phải bước lên hàng ngôi sao mà không trải qua quá trình đó. Thời còn đi học, cô tốt nghiệp Trường Trung học và Trung học Phổ thông Nghệ thuật Sunhwa rồi vào khoa Hội họa Phương Đông Đại học Quốc gia Seoul. Sau đó cô học song ngành quản trị kinh doanh. Nếu chỉ nhìn tiểu sử thì đó là một lộ trình ưu tú điển hình. Nhưng nhìn ngược lại, đó là việc trụ vững trong môi trường quen với chuyện cạnh tranh cùng những tài năng xuất sắc của giới nghệ thuật, những người có cùng mục tiêu từ thuở thiếu thời. “Tôi đi học luyện thi mỹ thuật từ khi 8 tuổi. Không phải vì có chí lớn gì, mà chỉ là đi theo chị gái — người đã bắt đầu học vẽ từ sớm. Thế nên cảnh mặt mũi, tay chân lấm màu vẽ mà chiến đấu trong cuộc chiến thi cử đã quen thuộc với tôi từ nhỏ.”

Thời học sinh chỉ nhìn vào hạng nhất, hạng nhất, hạng nhất

Họa sĩ Kim đã trải qua cuộc chiến thi thực hành và phỏng vấn ngay từ khi vào trung học. Việc ngón tay chai và phồng rộp vì đưa cọ cũng chẳng phải điều để khoe. “Tôi chỉ nghĩ đến hạng nhất. Chỉ hạng nhất thôi. Nhưng trong giới nghệ thuật, nếu âm nhạc và múa là nơi những thiên tài bẩm sinh cứ thế giữ mãi hạng nhất, thì mỹ thuật lại là nơi thứ hạng đảo lộn tùy theo đề bài hay chất liệu của kỳ thi. Vậy nên ngoài luyện tập thì không có cách nào khác.”

Cô không phải ngay từ đầu đã quyết tâm theo tranh phương Đông. Ngược lại, nếu nói về sự quen thuộc thì đó là hội họa phương Tây hay các ngành thiết kế. Nhưng từ năm nhất trung học phổ thông, cô được đánh giá là có tố chất với tranh phương Đông, và bản thân cô cũng thấy nó phù hợp với mình cả về cảm quan lẫn thể chất. “Tôi bị choáng ngợp bởi sự loang của mực thấm vào giấy hwaseonji và sắc màu thấm lên trên đó. À, hóa ra cũng có thứ mỹ thuật như thế này.”

Cú sốc còn tiếp tục với tranh phong tục của các bậc thầy hội họa Hàn Quốc là Kim Hong-do và Shin Yun-bok. Trong hội họa phương Tây có kỹ pháp tự sự gọi là mise-en-scène: dùng bố cục và dáng điệu nhân vật, cách sắp đặt đồ vật… để ngụ ý ngầm tự sự của tác phẩm. Tương tự, tranh phong tục của chúng ta cũng có kỹ pháp gần giống. Nếu hội họa phương Tây tinh xảo đến mức có phần ngột ngạt, thì cái khác biệt của ta là sự lỏng lẻo mà thư thái. Nhờ vậy mà có tiếng cười, có sự hóm hỉnh. Nói cách khác, đó là vận thú (韻致).

“Nhưng năm cuối cấp ba, thi lần đầu, tôi đã trượt Đại học Quốc gia Seoul. Đó là thất bại đầu tiên trong đời.”

Rồi cảm giác trầm uất đến. Điều khó chịu đựng nhất là cái nhìn của người khác. Vì là một hệ thống cạnh tranh xếp hạng mỗi lần, nên đó là môi trường đầy đố kỵ và ganh ghét. Vì không thích điều đó nên cô càng bám chặt lấy cây cọ, và cuối cùng tốt nghiệp Trường Trung học Phổ thông Nghệ thuật Sunhwa với vị trí dẫn đầu phần thực hành của khoa mỹ thuật, nhưng lại thất bại ở sân khấu quan trọng nhất là kỳ thi đại học. Tinh thần không thể không sụp đổ. Dưới đây là đoạn mà họa sĩ Kim, khi ấy hai mươi tuổi, đã thổ lộ với nhà tư vấn tâm lý.

“Tôi đang đứng chân trần trên một sân khấu rải đầy những mảnh thủy tinh vỡ. Tất cả khán giả đều chỉ tay vào tôi, nhưng dù sao tôi cũng phải đạp lên đó mà bước về phía trước.”

Loạt tranh Naesoong bùng nổ nhờ mạng xã hội

Năm sau cô đỗ khoa Hội họa Phương Đông Đại học Quốc gia Seoul như để chứng minh cho mọi người thấy, nhưng phải mất thêm hai năm nữa mới hoàn toàn gạt bỏ được cảm giác thất bại. Nơi chữa lành tâm lý cho cô chính là xưởng vẽ. Cô nghĩ hãy thử vẽ tranh với chủ đề tính hai mặt của con người. Những con người phía trước thì tiến đến với nụ cười, phía sau lại tháo mặt nạ ra để nói xấu. Những người tỏ ra cao nhã nhưng lại chẳng cao nhã hơn ai. “Mặc hanbok thì người ta trở nên nền nã, đúng không? Thế nên tôi muốn thử chọc một cái, bằng hình ảnh người mặc hanbok lại làm những hành vi chẳng nền nã gì.” Vậy nên vốn dĩ loạt tranh Naesoong ra đời để phê phán cái loại người mà họa sĩ Kim coi thường.

Thế nhưng chỉ một câu nói của một khách tham quan đến xem triển lãm cá nhân loạt tranh Naesoong đã khiến cô nhìn lại chính mình. Đó là câu: “Những nhân vật trong tranh đều giống họa sĩ nhỉ?” “Vì làm việc trong trạng thái nửa thức nửa ngủ nên tôi vẽ mà không để ý đến diện mạo, nhưng nghe câu đó rồi nhìn kỹ thì ra đúng là mặt mình. Lúc ấy tôi nhận ra: naesoong thật ra là một bức chân dung tự họa mang tính tự thú. Đây vốn là chuyện của mình. Thừa nhận điều đó rồi, tôi thấy lòng nhẹ đi. Từ đó tôi bắt đầu mong tác phẩm của mình trông vui vẻ, dễ chịu trong mắt người khác.”

Vậy cô có hối hận vì đã chọn hội họa Hàn Quốc không? Nói cho đúng, mỹ thuật bị xem là nghề đói bụng, lại thêm tác phẩm mỹ thuật không phải là cái ăn cái ở, nên ngoài một số rất ít nhà sưu tập thì khách hàng cũng chẳng có bao nhiêu. Việc cô học song ngành quản trị kinh doanh cũng là vì muốn hiểu thị trường mỹ thuật. “Muốn nghiên cứu thị trường mỹ thuật cho đúng thì phải học kinh tế học mới phải. Hồi đó tôi còn chẳng biết cả điều đó, ngoài mỹ thuật thì tôi không quan tâm đến lĩnh vực nào khác.”

Nhưng đó cũng không phải con đường dễ dàng. Khoa quản trị kinh doanh chủ yếu học bằng sách nguyên bản tiếng Anh; nội dung mà sinh viên khác mất 2 tiếng để hiểu thì họa sĩ Kim có tập trung ròng rã 20 tiếng cũng không hiểu được đến một phần tư. Hơn nữa, lại có một không khí lạ kỳ trong trường là sinh viên khối nghệ thuật – thể thao bị coi nhẹ. Khi làm bài tập nhóm, các thành viên khác sẽ lo phần thuyết trình hay tra cứu tư liệu, còn cô thì chỉ được giao làm slide trình chiếu. Dù vậy cô vẫn chịu đựng bằng sự hiếu thắng. Không hoàn thành đủ lượng bài thì không được ngủ, đã nhận làm thì phải làm cho xong. Thêm nữa, cũng không được để ai phê rằng vì dốc hết vào môn song ngành nên chẳng tập trung được vào ngành chính.

“Dù vậy tôi cũng tự tìm ra được công thức thành công trong giới mỹ thuật. Tôi thử tính số lượng tác phẩm của nhiều họa sĩ được các bảo tàng hàng đầu thế giới lưu giữ và trưng bày, thì ra rằng muốn thành công phải vẽ tối thiểu 2.000 bức. Picasso để lại khoảng 13.500 bức, nên so với ông thì tình hình của tôi còn khá hơn, nhưng cũng không phải con số nhỏ.”

Cuối cùng họa sĩ Kim tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật, Đại học Quốc gia Seoul với vị trí thứ nhì. Nhờ đó cô nhận giải thưởng của Chủ tịch Tổng hội Cựu sinh viên, và riêng với cô thì đó là thành tích cô tự hào nhất, hơn bất kỳ dòng tiểu sử nào khác.

Yếu tố giúp “loạt tranh Naesoong” — tác phẩm làm nên tên tuổi họa sĩ Kim — được thế gian chú ý, phần lớn nhờ sức lan tỏa của mạng xã hội (SNS). Sau khi tốt nghiệp đại học, cô mở triển lãm cá nhân ở Insa-dong, quận Jongno, và một ngày kia cô ngạc nhiên khi thấy dòng người đông đến mức chật kín cả con đường phía sau. Cô tự tin về năng lực, nhưng cô mới vừa bỏ cái nhãn sinh viên, nếu ví như dân công sở thì vẫn đang thử việc. Chẳng thể có danh tiếng hay độ nhận diện nào đủ để hút người đến, và dù tác phẩm có gây ấn tượng đến đâu thì đây vẫn là Insa-dong — nơi các phòng tranh có triển lãm nhiều san sát. Thế mà người lại dồn đến riêng triển lãm cá nhân của mình, chính cô cũng thấy lạ.

Mục tiêu cuối cùng là lập quỹ

Đúng lúc đó cô không mặc hanbok, lại trông rã rời sau mấy ngày lo triển lãm cá nhân nên thoạt nhìn có thể bị tưởng là nhân viên của triển lãm. Họa sĩ Kim bèn tiến đến một khách tham quan và hỏi: “Anh biết tin từ đâu mà đến ạ?”. Người khách trả lời: “Có một câu lạc bộ mỹ thuật trên mạng, một thành viên ở đó bảo tranh thú vị lắm, nên đến xem đi, vì thế tôi đến.”

“Lúc ấy tôi đã nghĩ,” họa sĩ Kim hồi tưởng. “Sức mạnh của mạng xã hội lớn khủng khiếp.”

Thế nên cô lập blog và tài khoản Facebook để bắt đầu đăng tải tác phẩm của mình, và chẳng bao lâu đã đủ 5.000 bạn Facebook. Cô lập thêm một trang fan page, rồi nhanh chóng vượt xa mốc 50.000 người theo dõi. Cảm nhận được ảnh hưởng đó, giới phê bình đã gắn cho cô biệt danh “thần tượng của hội họa Hàn Quốc”. Nói đến họa sĩ hội họa Hàn Quốc thì người ta hình dung một người đàn ông đã có tuổi; cô vừa thoát ra khỏi định kiến đó, lại vừa có năng lực thu hút đông đảo công chúng, nên giới phê bình xem cô là nhân tài có thể làm hưng khởi lại hội họa Hàn Quốc — vốn bị coi là thú chơi của số ít.

<Dallyeogama (馬)> là bức tranh vẽ một kỵ sĩ mặc hanbok trong dáng cưỡi ngựa đầy động lực, phi trên lưng ngựa. Đây là một phần trong các bức tranh của tấm lịch được thực hiện khi cô phụ trách dự án “新 Gima Miindo” (Tân tranh mỹ nhân cưỡi ngựa) mà Korea Racing Authority lên kế hoạch năm 2015, và qua đó họa sĩ Kim đã giành giải Bạc tại Astrid Awards — giải thưởng toàn cầu đánh giá thiết kế nội dung quảng bá. Bên cạnh đó còn có hình ảnh người phụ nữ mặc hanbok ngồi cứng người trên xe máy đi giao sản phẩm McDonald’s, hay người phụ nữ đi mua sắm hàng hiệu nhưng xỏ đôi cao gót chẳng hợp với mình rồi trẹo cả mắt cá chân, hay cảnh vì sợ nước canh bắn nên co rụt cả lưng mà ăn mì gói, thế rồi lại làm đổ chính ly cà phê Starbucks để trong chiếc túi hàng hiệu — tất cả đều là những tác phẩm hợp tác với các doanh nghiệp, dựa trên nền tảng naesoong.

“Việc đổ về nhiều khủng khiếp. Có cả những lời đặt hàng yêu cầu vẽ mặt theo kỹ pháp eojin (御眞 · chân dung nhà vua).”

Quá trình thực hiện rất phức tạp. Để thể hiện đường nét của nhân vật trong tác phẩm, cô tạo dáng chụp ảnh lần lượt trong trạng thái khỏa thân và trong trang phục hanbok, rồi phác thảo lên hanji và tô màu bằng mực cùng màu nhạt. Sau đó cô dán lên tranh những tờ hanji do chính mình nhuộm, và đây là phần tốn công nhất. Cuối cùng là công đoạn chỉnh sửa tinh xảo; tính cả thì thông thường phải mất đôi ba tháng mới hoàn thành một tác phẩm.

“Tôi coi tác phẩm là con của mình. Nếu được bán vào một môi trường tốt thì cũng giống như yên tâm cho con đi làm con nuôi. Đã vậy thì muốn gửi đến nơi tốt, đó là tấm lòng của cha mẹ mà.” Vì thế, mục tiêu cuối cùng của cô với tư cách họa sĩ là lập ra quỹ của riêng mình. Cô nói Andy Warhol giữ được danh tiếng cũng vì ông đã lập quỹ của chính mình, để sau khi ông qua đời các tác phẩm vẫn được quản lý và trưng bày đều đặn, không bị lãng quên trong sự quan tâm và ký ức của công chúng.

Sau khi kết thúc phỏng vấn, họa sĩ Kim vội vã thu xếp đồ đạc vì còn phải làm việc đêm. Từ ngày 15 tháng 9 đến ngày 17 tháng 11, cô mở triển lãm tại Bệnh viện Ewha Womans University Seoul, và cho biết đang suy nghĩ kỹ về một kế hoạch nhằm tiếp thêm sinh khí cho các bệnh nhân. “Tôi mong rằng khi xem tác phẩm của tôi, dù chỉ trong giây lát, mọi người cũng thấy vui lên. Dù có bị cuộc sống vùi dập, tôi mong mọi người nhận được sức mạnh khi đối diện với cái hóm hỉnh của đời thường.”

_ Ahn Deok-gwan, phóng viên Monthly JoongAng