The Hanbok We Want to Wear | Hanbok, “lớp vỏ xã hội” được vẽ trong mỹ thuật đương đại Hàn Quốc

Giao tiếp rộng khắp bằng hanbok [風] _ Nhìn bằng mắt của nghệ sĩ mỹ thuật đương đại

Có thể nói những tác phẩm phản ánh một cách tích cực các mô-típ truyền thống được coi là riêng có của Hàn Quốc, từ các hình thức nghệ thuật của quá khứ như minhwa (tranh dân gian), tranh phong tục, tranh chân dung truyền thống, cho đến hanbok, obangsaek (năm màu chính truyền thống), hanji, là một trong những dòng chảy lớn xuất hiện trong giới nghệ sĩ trẻ từ sau những năm 2000.

writer Seo Jung Ihm (nhà bình luận nghệ thuật)

Tất nhiên trong quá khứ cũng không phải là không có khuynh hướng này, nhưng những nghệ sĩ này chủ yếu ghép lịch sử cá nhân vào tự sự của nghệ thuật truyền thống, hoặc chèn vào đó những biểu tượng đại chúng hiện đại, kéo lối thức đã đóng khung trong hội họa truyền thống vào thế giới hội họa của riêng mình và nỗ lực chuyển tải tính đương đại bằng những góc nhìn mới cùng nhiều chất liệu khác nhau. Mặt khác, để nhìn bằng góc nhìn chủ thể của chính chúng ta thứ nghệ thuật lâu nay chỉ được nhìn qua hệ nhận thức phương Tây, họ còn thực hiện những thử nghiệm khác biệt như làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn giấu của những điều đã được định nghĩa từ lâu, với thái độ của một nhà nghiên cứu.

Trong dòng chảy đó, hanbok, biểu tượng tiêu biểu của tính Hàn Quốc, được một số nghệ sĩ nhìn nhận như một đề tài vô cùng hấp dẫn. Thông thường, trang phục truyền thống của một quốc gia vừa là “lớp vỏ xã hội” hàm chứa ý nghĩa xã hội và văn hóa của thời đại ấy, vừa là “dấu vết của đời sống xã hội” gợi nhắc hơi thở cuộc sống và sự hiện hữu của một cá nhân. Ở phương diện đó, hanbok, nơi hội tụ tư tưởng, tập quán, hành vi, hình thể, kỹ thuật đã nảy mầm trên vùng đất gọi là Hàn Quốc, là phương tiện bộc lộ mạnh mẽ nhân tính và tinh thần đoan trang lấy sự tiết chế, khiêm nhường, nhẫn nại làm đức hạnh, cùng ý thức thẩm mỹ kiểu Hàn dựa trên sự quan tâm và tôn trọng. Những nghệ sĩ đưa hanbok lên làm mô-típ chủ yếu của tác phẩm cũng không bỏ qua điểm này. Họ không chỉ đơn thuần bám vào vẻ đẹp tạo hình của hanbok như đường nét và hình thể truyền thống, mà còn soi chiếu từ nhiều góc độ khác nhau những tư tưởng, lề thói, hành vi được truyền từ quá khứ đến hiện tại, nhằm mở rộng khả năng diễn giải những ký hiệu được gọi là tính Hàn Quốc.

Nghệ sĩ đầu tiên lấy trang phục riêng có của Hàn Quốc làm đề tài chính trong tác phẩm là “Jung Myung-jo”, người lâu nay vẫn miêu tả tinh xảo “dáng lưng” của những người phụ nữ mặc đầy đủ và nghiêm cẩn trang phục truyền thống lộng lẫy, đa sắc của thời Joseon. Từ năm 2000, ông trình hiện người phụ nữ mặc hanbok như biểu tượng của cái đẹp, cho thấy một phương thức làm việc nhất quán. Những trang phục mà nghệ sĩ vẽ nên là của các phụ nữ thời Joseon mặc áo lụa thanh nhã và đội gache cài trang sức chilbo, chẳng hạn hoàng hậu trong áo thêu phượng hoàng hay kisaeng với đôi giày màu hồng. Nghệ sĩ không dùng trang phục đã biến tấu theo lối hiện đại, mà cho người mẫu mặc những bộ y phục trung thành với khảo cứu rồi chụp ảnh, sau đó phóng to và chuyển lên khung toan cỡ người thật một cách y nguyên hết mức, nghĩa là tái hiện hiện thực đến cả họa văn trang phục hoàng tộc thời Joseon, hình thể, màu sắc và chất cảm của y phục cưới. Đó là bởi ý định không muốn làm tổn hại dù chỉ một chút vẻ đẹp vốn có của nguyên mẫu, hơn là chèn vào trang phục truyền thống cách diễn giải hay sự biến đổi của riêng mình.

Theo nghệ sĩ, lý do ông tái hiện cái của quá khứ đến mức gần như cưỡng chế như vậy là vì đó là “sự biểu hiện nội tâm muốn tái hiện vẻ đẹp của quá khứ đang bị lãng quên trong xã hội hiện đại do văn minh máy móc dẫn dắt, và đồng thời muốn nhìn lại chính chúng ta”. Những yếu tố hiện thực ấy cũng vậy, nhưng điểm khiến tác phẩm của Jung Myung-jo được đọc một cách độc đáo trước hết là việc ông chỉ vẽ dáng lưng của những người phụ nữ, và nền đen được thiết lập như một không gian tinh thần chứa đựng sự bất an nội tâm cùng khát khao muốn bộc lộ bản thân mạnh mẽ, tương phản với trang phục lộng lẫy. Vì nghệ sĩ luôn vẽ lên mặt tranh những bức chân dung không có mặt, quay lưng lại, nên người xem chỉ có thể phỏng đoán thân phận xã hội của họ qua y phục như cách mặc và trang sức. Đây vừa là ý đồ của nghệ sĩ muốn người xem chỉ nhận biết sự thật rằng đó là phụ nữ, vừa là một loại thiết chế nhằm tập trung sự chú ý vào vẻ đẹp hình thể hiện ra ở màu sắc và họa văn, cũng như cực đại hóa tính vô danh và tính nội tại của sự vật.

Cũng có nghệ sĩ dùng hình ảnh nhiếp ảnh để tái hiện hanbok một cách hiện thực theo phương thức tương tự Jung Myung-jo, nhưng lại tiếp cận trang phục bằng cách hiểu nó như chính một đời người, từ khi sinh ra, kết hôn, sinh con cho đến lúc rời khỏi thế gian. Đó chính là “Lee Jin”, nghệ sĩ lấy y phục của Damyeon Lee Hye-soon, người đã dùng những tấm vải để lâu hàng chục năm để may hanbok bằng sự khảo cứu và tìm tòi không ngừng, làm đối tượng chính rồi phóng chiếu góc nhìn của riêng mình lên mặt tranh. Nghệ sĩ không dừng lại ở quá khứ mà tìm hiểu xem hanbok truyền thống đang được sử dụng theo cách nào khi đến thời hiện đại, qua đó cuối cùng muốn nhìn vào bối cảnh xã hội đã buộc những người phụ nữ trong lịch sử chúng ta phải nhẫn nại, chờ đợi dằng dặc và phải đoan trang. Nói cách khác, đó là việc diễn giải hanbok như một cơ chế xã hội biểu trưng cho cuộc đời gian khó của những người phụ nữ xưa.

Cũng có nghệ sĩ mượn hình thức tranh phong tục nhưng đưa vào đó văn vật hiện đại và đời thường của chính mình trong hanbok, rồi triển khai theo lối ghi nhật ký. Trước hết, “Shin Sun-mi”, người vừa trung thành theo kỹ pháp tô màu truyền thống, vừa triển khai những mặt tranh tràn đầy vẻ đẹp hài hước bằng cấu trúc truyện trong truyện, đưa hình ảnh chính mình mặc hanbok thật đẹp vào tranh để chuyển tải một cách thân thuộc những chuyện đời thường nhỏ nhặt và nội tâm. Say mê hanbok từ thuở nhỏ và rất quan tâm đến màu sắc, họa văn ẩn trong trang phục ấy, nghệ sĩ không chỉ vay mượn y phục của người phụ nữ thời Joseon trung thành với khảo cứu, mà qua đó còn muốn đưa lên mặt tranh cả trang phục của phụ nữ ba nước Đông Á và văn hóa khuê phòng. Điểm đáng chú ý trong tác phẩm của cô là tranh được cấu trúc theo kiểu truyện trong truyện. Chẳng hạn, diện mạo tổng thể của bức tranh được thiết lập như một cảnh nhất thời: người phụ nữ nằm sấp xuống để bắt con mèo, và phía trên là chiếc gối mà con mèo đáp lại bằng cách làm rơi xuống; thế nhưng bìa cuốn truyện tranh mà người phụ nữ đọc rồi quẳng xuống sàn lại sắp xếp giúp ta những tình huống ngổn ngang phía trước đó. Như vậy, nghệ sĩ gọi người phụ nữ của quá khứ (chính cô) đang sống trong bộ hanbok tươm tất vào mạch văn của hiện tại, lấy lối nghĩ ngược làm mô-típ chủ yếu, rằng trông thì đoan trang cao khiết nhưng thể diện lại sụp đổ vì những ẩn binh bất ngờ, tức những phân thân nhỏ bé bộc lộ ham muốn nội tâm, để dẫn dắt tới sự dí dỏm.

“Kim Hyun Jung” cũng là nghệ sĩ đưa chính mình hóa thân thành người phụ nữ mặc hanbok vào tranh để chuyển tải những cảm thức có được từ đời thường bằng các cử chỉ khiêu khích. Trong loạt tác phẩm được gộp lại dưới phạm trù “Naesoong” (sự e lệ giả tạo), hanbok mà nghệ sĩ lựa chọn là chiếc jeogori tươi sáng rực rỡ sắc màu, đôi kkotsin (giày thêu hoa truyền thống) biến thành giày cao gót, và chiếc váy để lộ rõ da thịt bên trong. Người phụ nữ trong trang phục ấy nghe nhạc bằng tai nghe và tập luyện trên thiết bị thể dục của công viên khu dân cư, tự an ủi mình bằng câu “Hôm nay cũng đã vất vả rồi”; đánh bi-a và hô lên “sống vì phong độ, chết vì phong độ”; trượt in-line hoặc chơi ván và tỏ vẻ ta đây rằng “Tôi là đỉnh nhất”. Qua đó, nghệ sĩ vẽ ra không chút lọc gạn nội tâm phức tạp, đa tầng của một người đang sống ở tuổi hai mươi, chẳng hạn sự mịt mờ và nỗi sợ trước cuộc sống, cùng những khoảnh khắc hoan hỉ và vui thú ở giữa. Cùng với đó, cô dùng trang phục và hành động phá cách để đập tan không khoan nhượng những định kiến về hanbok, rằng phải đoan trang, phải cẩn trọng trong hành động và tâm thế, những định kiến đã đóng khung và được tiếp nhận một cách vô thức như điều tất nhiên khi bước vào thời hiện đại, qua đó muốn bộc lộ bằng phép ẩn dụ cái môi trường xã hội vốn âm thầm quy định người phụ nữ.

Những tác phẩm như vậy khiến ngữ pháp hanbok mà phương Tây chỉ gói gọn trong đường nét và màu sắc được diễn giải bằng một thẩm mỹ riêng có dựa trên tính tinh thần của truyền thống, và khiến ta nhìn hanbok như chiếc gương để soi vào xã hội cùng văn hóa mà mảnh đất Hàn Quốc đã trải qua.

Người viết — Seo Jung Ihm (Art Columnist)